Sevgili Genç, 

Hemen hemen hepimiz, “büyüyünce ne olacaksın?” sorusunu işitmişizdir küçükken. Aslında çokca masum görünür, küçük bir merak duygusu içerir ama pek de sanıldığı kadar masum olmadığını söyleyebilirim.

Cevaplarımızın bazılarını özgüvenle, bazılarını heyecanla, bazılarını ise görünmeyen bir kaygıyla vermişizdir. Kaygıyı es geçmem çok zor çünkü kariyer seçimi, dışarıdan bakıldığında bir meslek tercihi gibi görünse de genç bireyler için çok daha fazlası: Kim olacağına, nasıl bir hayat süreceğine ve toplumda nasıl bir yer edineceğine dair bir karar. 

Gençlik dönemi sadece akademik başarıların konuşulması gereken bir dönem değildir elbette. Kimlik arayışının getirdiği belirsizlik ile “ben kimim, ne istiyorum, yeterli miyim?” sorularıyla yüzleşilmenin de dönemidir. Aslında kariyer planlaması tam olarak bu soruların merkeiznde yer alır. Bu nedenle kariyer gelişimini sadece yetenek, ilgi alanları ve network verileriyle ele almak sağlıklı olmayacaktır çünkü halının altına sıkıştırılan gerçekler, er ya da geç ışık arayan toz zerreleri gibi ortaya çıkacaktır.

Nitekim, kariyer gelişimi literatürü de bu sürecin psikolojik boyutuna değinir. Örneğin Amerika’da kişilik gelişimine dair çalışmaları olan Donald Super, kariyerin yaşam boyu süren bir benlik gelişimi süreci olduğunu vurgularken; John Holland, bireyin kişiliği ile çalışma ortamı arasındaki uyumun önemine işaret etmiştir. Bu yaklaşımlar, kariyer kararlarının yalnızca “mantıklı” değil, aynı zamanda “duygusal” kararlar olduğunu da gösteriyor.

Bir diğer önemli isim de Eric Ericson. Ericson daha kapsamlı ele alır ve geliştirdiği Psikososyal Gelişim teorisi, bir insanın tüm hayatını kapsayan gelişimini 8 evre ile açıklar. Buna göre kişi, her evrede kişiliğinin gelişimi için olumlu veya olumsuz sonuçları doğurabilecek bir dizi psikososyal çatışma yaşamaktadır. Kişi, bu evrelerde meydana gelen çatışmaları başarıyla tamamlarsa yaşamının geri kalanında kendisine fayda sağlayacak erdemleri kazanacakken; başarısızlık durumunda temel becerilerini geliştirememesine sebep olacaktır. Yani her evre, bir sonraki evredeki çatışmaların nasıl ele alınacağına dair etkilidir.

Gelelim kariyer inşasına denk gelen, 5. Evre: Kimlik Kazanma vs. Rol Karışıklığı..

11-19 yaş arasındaki ergenlik döneminde ortaya çıkar. Bu dönemde ergenler inanç, amaç ve değerlerini araştırarak bir kimlik oluşturmaya çalışır ve gençler, kendilerine bir nevi şu soruyu sorarlar: “Ben kimim ve kim olabilirim?” 

Bu soruyu yanıtlarken ergen için mesele bir meslek kararı değil; değerleriyle uyumlu, kendini ait hissedeceği bir yaşam kurgusu oluşturabilmektir. İşte tam da bu nedenle kariyer seçimi, kimliğin sahneye çıktığı bir alan haline gelir.

Genç birey bu dönemde yeterince keşif yapamaz, deneme yanılma fırsatı bulamaz ya da dış beklentilerin baskıcı yönlendirmesiyle -ebeveyn tutumları- kararlar vermek zorunda kalırsa rol karışıklığı kaçınılmaz olur. Bunların sonucu olarak; yetişkinlikte sık meslek değiştirme, doyumsuzluk/yetersizlik hissi ve ben yanlış yerdeyim düşüncesi baş gösterir. Çünkü bastırılan kimlik, bir gün mutlaka sesini yükseltir. 

Öte yandan destekleyici bir çevre, güvenli keşif alanları ve sahip olduğu duygusal farkındalık gencin kimlik kazanımını güçlendirir. Bu noktada ailelere, eğitimcilere ve kariyer danışmanlarına düşen rol yalnızca “hangi bölümü seçmeliyim?” sorusuna cevap vermek değil; “ben kendimi nasıl bir hayatın içinde hayal ediyorum?” sorusunu gence sordurabilmektir.

Sevgili Genç, bu yazımda kariyer yolculuğuna biraz daha yakından bakabilmeni; meslek seçimlerinin ardında seni çokca etkileyen duygusal, sosyal ve psikolojik dinamikleri görmeni istedim. Çünkü güçlü kariyer kararları, çoğu zaman güçlü bir psikososyal zeminin üzerinde yükselir.

Ve belki de o çocukluk sorusunu yeniden düşünmelisin:
“Büyüyünce ne olacaksın?”

Ya da daha doğru soru şu mudur acaba?
“Büyürken kim oluyorsun?”

Sevgiler

Psikolog İlknur ÇİFTÇİ

Bu paylaşım, Beraber-İz Projesi’nin devamı olan “Beraber-İz Çember” Projesi kapsamındaki “Psikososyal Destek” içerikleri serisinin bir parçası olarak paylaşılmıştır.

“Bu proje, YouthHub WB&T Ağı kapsamında Avrupa Birliği tarafından ortak finanse edilmiştir.”

“This project was co-financed by the European Union, within the YouthHub WB&T Network.”

@europeanunion @fondacijadivac @togvakfi